Zadania maturalne z biologii

Zasady oceniania
1 pkt – za poprawne wyjaśnienie, uwzględniające zwiększenie różnorodności genetycznej
reintrodukowanej populacji i – w konsekwencji:

• ograniczenie negatywnych skutków chowu wsobnego LUB
• ograniczenie negatywnych skutków dryfu genetycznego, LUB
• zwiększenie możliwości adaptacyjnych do warunków środowiska, LUB
• zwiększenie szans na przeżycie populacji.

0 pkt – za odpowiedź niespełniającą wymagań na 1 pkt albo za brak odpowiedzi.

Przykładowe odpowiedzi

• Takie postępowanie zapewnia większą różnorodność genetyczną populacji i zmniejsza ryzyko wystąpienia negatywnych skutków chowu wsobnego
• Dzięki ptakom pochodzącym z ogrodów zoologicznych odtwarzana lokalna populacja zyskuje nowe linie genetyczne, dzięki czemu maleje ryzyko ujawnienia się niekorzystnych recesywnych mutacji.
• Większa pula genowa pozwoli uniknąć skutków dryfu genetycznego.
• Nowe linie filogenetyczne, mające inne geny, zmniejszą ryzyko utrwalenia się w populacji niekorzystnych mutacji genetycznych.
• Dzięki temu jest zapewniona większa różnorodność genetyczna reintrodukowanej populacji, co zwiększa szanse na jej adaptację do środowiska.
• Większa różnorodność genetyczna reintrodukowanej populacji zwiększa liczbę alleli genów, z których może czerpać dobór naturalny.
• W populacjach o większej różnorodności genetycznej jest niższa śmiertelność osobnicza.
• Dzięki temu reintrodukowana populacja będzie miała większą pulę genową, co się przełoży na jej większe szanse przeżycia w wyniku większej odporności na infekcje.

Zasady oceniania
1 pkt – za przedstawienie znaczenia ochrony na mocy konwencji CITES, odnoszące się do treści przepisów CITES, np. do zakazu handlu (międzynarodowego) okazami szpaka balijskiego lub do regulacji przewozu okazów szpaka balijskiego.
0 pkt – za odpowiedź niespełniającą wymagań na 1 pkt albo za brak odpowiedzi.

Przykładowe odpowiedzi

• Dzięki ujęciu szpaka balijskiego w załączniku konwencji waszyngtońskiej międzynarodowy handel okazami ptaków tego gatunku jest zabroniony.
• CITES reguluje handel osobnikami gatunków zagrożonych wyginięciem, dzięki czemu wywożenie z Indonezji osobników szpaka balijskiego jest nielegalne.
• Przepisy CITES regulują handel osobnikami szpaka balijskiego, dzięki czemu nie jest możliwy legalny obrót międzynarodowy osobnikami tego gatunku.
• Kłusownicy mają utrudniony eksport szpaków złapanych na Bali, bo celnicy mają ten gatunek na liście gatunków objętych zakazem obrotu międzynarodowego.
• Ze względu na zakaz handlu tymi ptakami kłusownicy mają problem ze sprzedażą pozyskanych okazów.
• Przepisy CITES regulują przewóz okazów szpaka balijskiego przez granice państwowe.

Uwaga:
Nie uznaje się odpowiedzi odnoszących się do zakazu kłusownictwa przez przepisy CITES.

Zasady oceniania
1 pkt – za prawidłowe wyjaśnienie uwzględniające: (1) rozkład RNA przez rybonukleazę na terenie jądra i cytoplazmy oraz (2) wiązanie się jednego z barwników mieszaniny Unny-Pappenheima (zieleni metylowej) tylko do DNA.
0 pkt – za odpowiedź niespełniającą wymagań za 1 pkt albo za brak odpowiedzi.

Przykładowe rozwiązania

• Pod wpływem rybonukleazy dochodzi do rozkładu RNA na terenie jądra komórkowego i cytoplazmy. Użyty barwnik zwiąże się więc tylko do DNA na terenie jądra, przez co jąderka i cytoplazma będą niezabarwione.
• Mieszanina Unny-Pappenheima zwiąże się tylko z DNA znajdującym się w jądrze komórkowym i zabarwi je, ponieważ RNaza rozłoży RNA jądrowe i cytoplazmatyczne.
• Po zastosowaniu mieszaniny Unny-Pappenheima w komórkach, zabarwiony zostanie tylko DNA jądrowy, ponieważ RNA obecny w jądrze i cytoplazmie uległ rozkładowi przez RNazę.

Uwagi:
Uznaje się podawanie zamiast rybonukleazy nazwę RNaza oraz zapis, że po zastosowaniu RNazy, a następnie mieszaniny Unny-Pappenheima zabarwieniu ulegnie DNA obecny w jądrze, mitochondriach i plastydach (nie chloroplastach – epiderma wewnętrzna liścia spichrzowego cebuli nie zawiera chloroplastów).
Nie uznaje się podawania zamiast RNazy nazw: nukleazy, enzymy rozkładające kwasy nukleinowe ani enzymy trawienne.

Zasady oceniania
1 pkt – za zaznaczenie właściwego dokończenia zdania.
0 pkt – za odpowiedź niespełniającą wymagań za 1 pkt albo za brak odpowiedzi.

Prawidłowe rozwiązanie
A2

Zasady oceniania
1 pkt – za prawidłowe sformułowanie problemu badawczego, uwzględniające wpływ temperatury na czas trwania poszczególnych faz cyklu komórkowego w komórkach merystematycznych korzenia cebuli.
0 pkt – za odpowiedź niespełniającą wymagań za 1 pkt albo za brak odpowiedzi.

Przykładowe rozwiązania

• Czy temperatura w zakresie 10–30 ºC ma wpływ na czas trwania poszczególnych faz cyklu komórkowego u badanej rośliny?
• Czy czas trwania faz: G1, S, G2 i mitozy u badanej rośliny zależy od temperatury?
• Wpływ temperatury (w zakresie 10–30 ºC) na czas trwania różnych faz cyklu komórkowego w komórkach merystematycznych korzenia cebuli.

Zasady oceniania
1 pkt – za prawidłowe wyjaśnienie, odnoszące się do pozytywnego wpływu temperatury na tempo procesów metabolicznych.
0 pkt – za odpowiedź niespełniającą wymagań za 1 pkt albo za brak odpowiedzi.

Przykładowe rozwiązania

• Procesy metaboliczne zachodzące w poszczególnych fazach cyklu komórkowego zależne są od enzymów białkowych, a działają one tym szybciej im wyższa jest temperatura.
• Reakcje chemiczne zachodzą szybciej w wyższych temperaturach.

Zasady oceniania
1 pkt – za poprawne przyporządkowanie czterech nazw elementów budowy korzenia przedstawionej na rysunku.
0 pkt – za odpowiedź niespełniającą wymagań za 1 pkt albo za brak odpowiedzi.

Rozwiązanie

Zasady oceniania
1 pkt – za podanie poprawnej nazwy strefy korzeniowej oraz cechy budowy charakterystycznej dla tej strefy.
0 pkt – za odpowiedź niespełniającą wymagań za 1 pkt albo za brak odpowiedzi.

Rozwiązanie
strefa włośnikowa – widoczne są włośniki

Zasady oceniania
1 pkt – za poprawne określenie różnicy między transportem symplastowym a apoplastowym, uwzględniające przepływ wody przez żywe lub martwe elementy tkanki.
0 pkt – za odpowiedź niespełniającą wymagań za 1 pkt albo za brak odpowiedzi.

Przykładowe rozwiązanie
Transport symplastowy zachodzi przez cytoplazmę komórek, a apoplastowy – przez ich ściany komórkowe.

Zasady oceniania
1 pkt – za określenie próby B jako próbę kontrolną i poprawne określenie roli tej próby w interpretacji wyników doświadczenia, uwzględniające sprawdzenie działania odczynników lub stworzenie wzorca barwnego do porównania z próbą badawczą.
0 pkt – za odpowiedź niespełniającą wymagań za 1 pkt albo za brak odpowiedzi.

Przykładowe rozwiązania

• Zestaw B to próba kontrolna. Dzięki niej wiadomo, że odczynniki w trakcie wykonywania doświadczenia działały prawidłowo.
• Próba B to próba stanowiąca wzorzec barwny reakcji z tłuszczami do porównania z próbą badawczą.

Zasady oceniania
1 pkt – za prawidłowe wyjaśnienie odnoszące się do wykorzystania glukozy jako substratu oddychania komórkowego, dzięki któremu powstaje ATP, niezbędny w reakcjach anabolicznych lub odnoszące się do wykorzystania glukozy jako substratu do syntezy polisacharydów.
0 pkt – za odpowiedź niespełniającą wymagań za 1 pkt albo za brak odpowiedzi.

Przykładowe rozwiązania

• Z rozkładu skrobi powstają cukry proste, które są substratem reakcji katabolicznych, dzięki którym powstaje ATP, niezbędny do reakcji anabolicznych zachodzących w rozwijającej się siewce.
• Cukry proste powstałe z rozkładu skrobi są wykorzystywane w procesie oddychania komórkowego, który dostarcza ATP do syntezy cząsteczek potrzebnych podczas kiełkowania.
• Glukoza powstająca w wyniku rozkładu skrobi jest substratem do syntezy celulozy wchodzącej w skład ścian komórkowych.

Zasady oceniania
2 pkt – za poprawną ocenę trzech stwierdzeń.
1 pkt – za poprawną ocenę dwóch stwierdzeń.
0 pkt – za odpowiedź niespełniającą wymagań za 1 pkt albo za brak odpowiedzi.

Rozwiązanie
1. – P,     2. – P,     3. – P.

Zasady oceniania
1 pkt – za prawidłowe sformułowanie wniosku, uwzględniającego udział mrówek w zwiększeniu przeżywalności akacji lub ich przyrostu.
0 pkt – za odpowiedź niespełniającą wymagań za 1 pkt albo za brak odpowiedzi.

Przykładowe rozwiązania

• Obecność mrówek na akacjach zwiększa ich przyrosty.
• Mrówki powodują zwiększenie przeżywalności badanego drzewa.

Zasady oceniania
1 pkt – za prawidłowe wykazanie mutualizmu między akacjami i mrówkami.
0 pkt – za odpowiedź niespełniającą wymagań za 1 pkt albo za brak odpowiedzi.

Przykładowe rozwiązanie

• Mutualizm to zależność organizmów, w której obie strony odnoszą korzyści. Mrówki otrzymują schronienie, a akacje osiągają większe przyrosty w obecności mrówek, a więc jest to mutualizm.
• Jest to mutualizm, ponieważ obydwie strony odnoszą korzyści – akacje lepiej rosną, a mrówki mają schronienie.

Zasady oceniania
1 pkt – za podkreślenie właściwych określeń w obu nawiasach.
0 pkt – za odpowiedź niespełniającą wymagań za 1 pkt albo za brak odpowiedzi.

Rozwiązanie
Transport glukozy do wnętrza komórek nabłonka kanalika krętego I rzędu zachodzi tym wydajniej im (niższe / wyższe) jest stężenie Na⁺ w komórce. Transport glukozy z komórki nabłonkowej do tętniczki odprowadzającej zachodzi dzięki dyfuzji (prostej / ułatwionej).

Zasady oceniania
2 pkt – za prawidłowe wykazanie związku między funkcjonowaniem komórki nabłonka kanalika proksymalnego a:

1. ukształtowaniem powierzchni tej komórki od strony światła kanalika odnoszące się do licznych mikrokosmków na powierzchni komórki zwiększających powierzchnię chłonną tej części nefronu
2. występowaniem w niej licznych mitochondriów, odnoszące się do dostarczania energii niezbędnej do pobierania substancji (glukozy, jonów, aminokwasów) ze światła kanalika.

1 pkt – za prawidłowe wykazanie związku między funkcjonowaniem komórki nabłonka kanalika proksymalnego a ukształtowaniem powierzchni tej komórki od strony światła kanalika albo występowaniem w niej licznych mitochondriów.
0 pkt – za odpowiedź niespełniającą wymagań za 1 pkt albo za brak odpowiedzi.

Przykładowe rozwiązania
Ukształtowanie powierzchni komórki:

• Obecność mikrokosmków na powierzchni tych komórek zwiększa powierzchnię wchłaniania jonów, glukozy, aminokwasów z moczu pierwotnego.
• Liczne mikrokosmki na powierzchni tych komórek powodują, że powierzchnia pobierania związków takich jak glukoza jest większa.

Występowanie licznych mitochondriów:

• Liczne mitochondria dostarczają energii dla białek transportujących związki pobierane z moczu pierwotnego.
• Mitochondria w komórkach nabłonkowych kanalika proksymalnego dostarczają ATP koniecznego do działania pompy sodowo-potasowej.

Uwaga:
Nie uznaje się odpowiedzi, w których wskazano, że komórki nabłonkowe kanalika krętego I rzędu mają na powierzchni kosmki.

Zasady oceniania
1 pkt – za prawidłowe przyporządkowanie procesów do wszystkich elementów nefronu.
0 pkt – za odpowiedź niespełniającą wymagań za 1 pkt albo za brak odpowiedzi.

Rozwiązanie

Zasady oceniania
1 pkt – za wybór prawidłowych odpowiedzi.
0 pkt – za odpowiedź niespełniającą wymagań za 1 pkt albo za brak odpowiedzi.

Rozwiązanie
mocznik, kwas moczowy

Zasady oceniania
2 pkt – za poprawną ocenę trzech stwierdzeń.
1 pkt – za poprawną ocenę dwóch stwierdzeń.
0 pkt – za odpowiedź niespełniającą wymagań za 1 pkt albo za brak odpowiedzi.

Rozwiązanie
1. – P,   2. – P,   3. – P.

Zasady oceniania
1 pkt – za poprawne uporządkowanie etapów otrzymywania roślin transgenicznych.
0 pkt – za odpowiedź niespełniającą wymagań za 1 pkt albo za brak odpowiedzi.

Rozwiązanie

Zasady oceniania
1 pkt – za poprawne wykazanie cech organizmu transgenicznego i GMO.
0 pkt – za odpowiedź niespełniającą wymagań za 1 pkt albo za brak odpowiedzi.

Przykładowe rozwiązania

• Przedstawiona roślina jest GMO i transgeniczna, ponieważ jej genom został zmieniony metodami inżynierii genetycznej w celu uzyskania nowych cech fizjologicznych (GMO) oraz wprowadzono nowy gen, który jest obcy dla tego organizmu (organizm transgeniczny).
• Transgeniczna, ponieważ ma gen pochodzący z innego organizmu, oraz modyfikowana genetycznie, ponieważ zmieniono jej genom metodami inżynierii genetycznej.

Zasady oceniania
1 pkt – za poprawne podanie korzyści dla środowiska upraw roślin genetycznie modyfikowanych i odpornych na choroby wywołane przez grzyby pasożytynicze, uwzględniające brak konieczności stosowania chemicznych środków ochrony upraw.
0 pkt – za odpowiedź niespełniającą wymagań za 1 pkt albo za brak odpowiedzi.

Przykładowe rozwiązania

• Wprowadzanie do roślin genów odporności na choroby pasożytnicze spowoduje, że mniejsze ilości pestycydu trafią do środowiska.
• Obecność genów odporności na grzyby pasożytnicze umożliwia stosowanie mniejszej ilości pestycydów w uprawach rolniczych. Dzięki temu pestycydy wpływają w mniejszym stopniu na funkcjonowanie niepasożytniczych grzybów w środowisku.

Zasady oceniania
1 pkt – za poprawne podanie nazw obu enzymów.
0 pkt – za odpowiedź niespełniającą wymagań za 1 pkt albo za brak odpowiedzi.

Przykładowe rozwiązania

1. przecinania DNA w obrębie określonych sekwencji nukleotydowych: endonukleazy restrykcyjne / enzymy restrykcyjne / restryktazy
2. łączenia ze sobą dwuniciowych cząsteczek DNA: ligazy DNA

Uwaga:
Uznaje się odpowiedź „ligazy”, ponieważ ta nazwa, choć odnosi się do wszystkich enzymów należących do grupy 6. wg klasyfikacji EC, jest szeroko stosowana jako synonim „ligazy DNA”.
Nie uznaje się odpowiedzi „nukleazy”, ponieważ jedynie endonukleazy restrykcyjne wykazują tak dużą swoistość w stosunku do określonych sekwencji nukleotydowych.

Zasady oceniania
1 pkt – za poprawne uzasadnienie, uwzględniające brak mechanizmu wycinającego introny u bakterii.
0 pkt – za odpowiedź niespełniającą wymagań za 1 pkt albo za brak odpowiedzi.

Przykładowe rozwiązania

• Bakterie nie prowadzą splicingu, więc nie powstałoby właściwe białko.
• Gen ten nie może zawierać intronów, ponieważ w komórce bakteryjnej nie ma mechanizmu ich wycinania, więc nie powstałoby właściwe białko.